Obok cerkwi Miłków miał także własne miejsce modlitwy dla wiernych obrządku łacińskiego. Niewielka kaplica, a później drewniany kościółek, należały do parafii w Oleszycach. Ich historię zachowały fotografie i relacje ludzi, którzy pamiętali nabożeństwa, naukę religii oraz sierpniowy odpust.[1][3]
Od Huty Miłkowskiej do wsi
Historia kaplicy prowadzi do pobliskiej Huty Miłkowskiej. Drewnianą świątynię przy fabryce szkła odnotował już Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1881 r. W miejscowej tradycji zachowała się wiadomość o obrazie Matki Bożej Bolesnej. Jan Buczko, przywołując opowieści swojego dziadka hutnika, wspominał również szklany krzyż wykonany przez pracowników huty.[1][3]
„W Hucie miłkowskiej przy fabryce szkła jest kaplica drewniana, w której czasami odprawianą bywa msza św.”
Po zakończeniu działalności zakładu kaplicę przeniesiono do południowej części Miłkowa. Dobudowano ganek, a ściany oszalowano deskami. Według Jana Kucy poświęcenie w nowym miejscu odbyło się 24 sierpnia 1904 r. W sąsiedztwie znajdowały się szkoła, ochronka sióstr służebniczek i świetlica.[1]
Biblioteka Narodowa datuje zdjęcie obok na około 1901 r. Jest to przybliżenie katalogowe. Nie określa roku budowy ani przeniesienia kaplicy i nie rozstrzyga dokładnego czasu wykonania ujęcia.[2]
Kaplica w rocznikach z 1894, 1904 i 1936 roku
Pełniejszy opis dawnej kaplicy zachował się w łacińskim katalogu duchowieństwa archidiecezji lwowskiej z 1894 r. Przy parafii Oleszyce zapisano, że w Miłkowie istniała publiczna kaplica drewniana, poświęcona w 1892 r. Mszę odprawiano w niej kilka razy w roku. Ten sam opis powtórzono w roczniku z 1904 r.[23][24]
In Miłków adest Sacellum publ. ligneum anno 1892 benedictum, in quo aliquoties per annum Sacrum celebr.
Znaczenie zapisu: w Miłkowie znajduje się publiczna kaplica drewniana, poświęcona w 1892 r., w której kilka razy w roku odprawia się Mszę świętą. Rok 1892 odnosi się w tym zdaniu do poświęcenia; druk nie podaje daty budowy ani przewiezienia kaplicy.[23]
Ten sam zapis w roczniku z 1904 roku
Rocznik z 1904 r. ponownie wymienia drewnianą kaplicę, rok poświęcenia 1892 i nabożeństwa kilka razy w roku. W tej samej części opisuje ochronki prowadzone przez siostry służebniczki w Oleszycach, Miłkowie i Hamarni.[24]
W 1936 roku — Msza raz w miesiącu
Schematyzm z 1936 r. nadal podaje drewniany budynek i rok poświęcenia 1892, lecz informację o nabożeństwach zapisuje już inaczej: Msza raz w miesiącu. To zapis o dawnej kaplicy, wcześniejszej od nowego kościółka opisanego poniżej.[20]
Cappella in Miłków lign. 1892 bd. (Missa semel in Mense).
Zobacz zapis z 1936 roku i opis parafii
Parafia Oleszyce i miłkowscy wierni w tym samym roczniku
Na poprzedniej stronie Miłków wymieniono wśród miejscowości parafii Oleszyce, z liczbą 281 wiernych obrządku łacińskiego i odległością 11,7 km od ośrodka parafialnego.[20]
Kościółek Matki Bożej Częstochowskiej
W 1936 r. powstała nowa drewniana kaplica pw. Matki Bożej Częstochowskiej. Wierni korzystali z posługi księży z Oleszyc, a 26 sierpnia obchodzili odpust. Jak podaje dawny serwis Gminy Oleszyce, na uroczystość przybywali mieszkańcy okolicznych wsi; uczestniczyła w niej również orkiestra wojskowa 39. Pułku z Jarosławia.[5]
Jan Cieplicki w artykule z 8 sierpnia 2026 r. przywołuje fotografię poświęcenia kaplicy podczas odpustu w 1936 r. Także Jan Buczko wyraźnie odróżniał wcześniejszą małą kaplicę od późniejszego kościółka krytego blachą. Te przekazy pozwalają rozdzielić dwa kolejne budynki służące miłkowskim katolikom.[6][3]
Siostry służebniczki i pamięć o „Mateczce”
Kaplicą opiekowały się siostry służebniczki starowiejskie. Ich obecność w Miłkowie łączyła posługę religijną z prowadzeniem ochronki i pomocą mieszkańcom.[10][15]
Miłkowski dom służebniczek w dawnych wykazach
Już katalog z 1891 r. potwierdza w Miłkowie ochronkę dla małych dzieci, prowadzoną przez siostry służebniczki. W dziale zgromadzeń wymienia również trzy siostry miejscowego domu. Następne roczniki pozwalają poznać kolejne nazwiska.[25][23][24]
| Rocznik | Siostry | Strona druku |
|---|---|---|
| 1891 | Teresa Kotarba — przełożona Longina Lenart Klementyna Bielak | 196 [25] |
| 1894 | Longina Lenart — przełożona Maria Rysz Benigna Warszelewicz | 206 [23] |
| 1904 | Longina Lenart Zofia Bochenek Klaudia Marczak | 242 [24] |
Imiona podano w polskim brzmieniu; w oryginałach występują m.in. formy Theresia, Clementina, Sophia i Claudia. Skrót Super. oznacza przełożoną. Wpisy dotyczą obsady domu w poszczególnych rocznikach; nie ustalają pełnych okresów pobytu sióstr.
Ochronka w 1891 roku — zobacz zapis
Imienne wykazy sióstr — trzy skany
Marian Ważny w „Kresowiaku Galicyjskim” z września 2016 r. opisał zakonnicę nazywaną przez mieszkańców „Mateczką”. Udzielała pomocy chorym, robiła opatrunki, a w poważniejszych przypadkach kierowała do lekarza w Oleszycach. Według tej relacji mieszkańcy wybudowali jej dom, a podczas wysiedlenia w 1941 r. podzieliła los miłkowian. Autor odnotował również leśne uroczysko „Mateczka”, upamiętniające siostrę. Odnalezione wykazy nie pozwalają jeszcze ustalić, która z sióstr była nazywana „Mateczką”.[15]
Nabożeństwa i nauka religii
Jan Buczko
Zapamiętał zastąpienie małej kaplicy większą świątynią oraz jej blaszany dach. Jego relacja zachowuje prosty, ale istotny szczegół dziejów budynku.[3]
„A później zbudowali drewniany kościółek, a kaplicę usunęli.”
Aniela Uszkowska
Wspominała katechezę prowadzoną przez przyjeżdżającego księdza oraz chrzest siedmioletniej dziewczynki. To wydarzenie szczególnie utrwaliło się w jej pamięci.[3]
„Pamiętam chrzest 7-letniej dziewczynki w kaplicy miłkowskiej”
Katolicy w spisie z 1921 roku
Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, wydany przez GUS w 1924 r. na podstawie spisu z 30 września 1921 r., pozwala zobaczyć liczebność wspólnoty rzymskokatolickiej. W gminie Miłków odnotowano 256 rzymskich katolików. Osobno ujęto obszar dworski, gdzie było ich 26. Łącznie w obu rubrykach daje to 282 osoby.[21]
| Jednostka w spisie | Mieszkańcy ogółem | Rzymscy katolicy |
|---|---|---|
| Gmina Miłków | 664 | 256 |
| Obszar dworski Miłków | 48 | 26 |
Relacje Jana Buczki i Anieli Uszkowskiej zapisał i opublikował na stronie Miłkowa Wojciech Hołubek.
Ks. Józef Mroczkowski o wojennych latach
Szczególnie przejmujące świadectwo pozostawił ks. Józef Tadeusz Mroczkowski, od maja 1939 r. wikariusz i katecheta w Oleszycach. W swoich wspomnieniach opisywał dojazdy do miłkowskiej kaplicy niemal w każdą niedzielę. Kontrole dokumentów i zawracanie furmanki przez sowieckich pograniczników utrudniały posługę. Mimo obaw wierni uczestniczyli w nabożeństwach, przyjmowali sakramenty i uczyli się katechizmu.[7]
„Tu lud szukał spokoju, tu w bólu czerpał moc i ukojenie.”
Wysiedlenie mieszkańców w styczniu 1941 r. przerwało życie wspólnoty. Według kapłana zdołano ocalić znaczną część wyposażenia kaplicy, lecz sam budynek poważnie zdewastowano: zniszczono krzyż, zerwano blachę z dachu i podłogę, uszkodzono ołtarze, figury oraz obrazy. Relacja pokazuje skalę profanacji i zniszczeń towarzyszących usunięciu mieszkańców z rodzinnej wsi.[7]
Ks. Mroczkowski w roczniku kościelnym z 1939 roku
Schematyzm archidiecezji lwowskiej z 1939 r. wymienia Josephus Mroczkowski przy parafii Oleszyce z odesłaniem do działu katechetów. W tym dziale zapisano go przy miejscowej szkole mieszanej. Przedwojenny druk potwierdza jego pracę katechetyczną w Oleszycach, opisaną również we wspomnieniach.[22]
Z Miłkowa do Podhorzec
Historia świątyni miała dalszy ciąg poza Miłkowem. Katalog Cerkiewnik, odwołujący się do opracowania Jana Góraka, podaje, że rozebraną kaplicę przewieziono do Podhorzec koło Hrubieszowa i wykorzystano do wzniesienia kościoła, powiększonego o kruchtę. Przeniesiony budynek wskazuje również Jan Cieplicki w artykule z 8 sierpnia 2026 r.[8][6]
W Podhorcach wcześniejsza świątynia spłonęła w 1951 r. Gmina Werbkowice datuje budowę jej drewnianej następczyni na lata 1953–1957, a poświęcenie kościoła pw. św. Stanisława Biskupa na 22 grudnia 1957 r. Od 1998 r. był on związany z parafią w Gozdowie.[9]
Kościół po przeniesieniu i przebudowach
Fotografie wykonane 2 kwietnia 2016 r. pokazują kościół pw. św. Stanisława Biskupa Męczennika w Podhorcach oraz jego otoczenie. Można na nich obejrzeć bryłę świątyni, wejście przez obszerną kruchtę, wieżyczkę i zewnętrzne szalowanie. Uzupełniają starszą reprodukcję udostępnioną przez Józefa Zawitkowskiego.[13]
Kościół opisano jako budowlę o konstrukcji zrębowej, z prostokątną nawą i trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Po obu stronach prezbiterium znajdują się zakrystie. W opracowaniach podano wymiary 16,91 × 6,05 m.[9][12]
Fotografie: Roch Mściwój i Loraine, 2 kwietnia 2016 r. Zbiory Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0. Zachowano oryginalne fotografie; bez retuszu. Autorstwo, źródło i odnośnik do licencji podano przy każdym zdjęciu. Kliknij fotografię, aby ją powiększyć.
Miejsce kaplicy na mapie z 1938 roku
Przedwojenny układ wsi zachował arkusz Lubaczów Wojskowego Instytutu Geograficznego, wydany w 1938 r. w skali 1:100 000. Na jego wycinku widać zabudowania Miłkowa, biegnącą wzdłuż nich drogę, potok oraz Wolę Miłkowską.[26]
Czerwona obwódka wskazuje orientacyjny rejon kaplicy, w południowo-zachodniej części wsi. Oznaczenie dodano współcześnie na podstawie położenia dzisiejszego krzyża, porównanego z cerkwiskiem i dawnym układem drogi. Mapa w tej skali nie pozwala wyznaczyć obrysu kaplicy.[27]
Krzyż na dawnym placu kaplicy
Po miłkowskiej kaplicy pozostało miejsce wśród drzew, oznaczone drewnianym krzyżem. Fotografie z maja 2023 r. pokazują dojście do dawnego placu, jego otoczenie oraz tabliczkę przypominającą o modlitwie mieszkańców przed obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej.[18]
W tym miejscu,
w drewnianej kaplicy do 1947 r.
mieszkańcy wsi Miłków
czcili Matkę Boską Częstochowską
sierpień, 2012 r.
Tabliczka jest datowana na sierpień 2012 r. Kolejne pisemne potwierdzenie tego upamiętnienia przynosi Program ochrony przyrody dla Nadleśnictwa Oleszyce, sporządzony według stanu na 1 stycznia 2017 r. W wykazie walorów kulturowych, pod pozycją 22, zapisano drewniany krzyż po kaplicy rzymskokatolickiej, w Leśnictwie Stare Sioło, pododdział 256a.[19]
Miejsce po kaplicy zachowało własny znak pamięci. Historię powojennych spotkań miłkowian i odnowionego odpustu opisano poniżej.
Miejsce po kaplicy — maj 2023 roku
Fot. W. Hołubek · kliknij zdjęcie, aby powiększyć
Powrót na dawne miejsce
Po wojnie dawni mieszkańcy wracali do Miłkowa także po to, by wspólnie się modlić. Jan Cieplicki przypomina zasługi Franciszka Purgala, Józefa Barszcza i innych miłkowian, którzy zaprosili ks. Mazurkiewicza na mszę na dawnym placu kaplicy. Tradycja sierpniowego spotkania stała się sposobem podtrzymywania więzi z rodzinną wsią.[4]
Spotkanie w Starym Dzikowie w styczniu 2000 r., zorganizowane z inicjatywy leśniczego Piotra Puchalskiego i nadleśniczego Stanisława Zagrobelnego, dało początek inicjatywie corocznych mszy w dawnej wsi. Zagrobelny wspominał później, że niektórzy uczestnicy zobaczyli się wtedy po raz pierwszy od ponad 55 lat.[10][16]
Dokładniejsze daty upamiętnień podał Adam Łazar w „Niedzieli” z 2024 r.:[17]
- Zjazd dawnych mieszkańców i Msza św. w Starym Dzikowie. Podczas spotkania zrodził się pomysł corocznej modlitwy w Miłkowie.
- Poświęcenie pamiątkowej tablicy w kościele parafialnym w Oleszycach.
- Msza odpustowa przy pamiątkowym krzyżu w Miłkowie, opisana przez autora jako pierwsza po 60 latach.
O mszach przy krzyżu odprawianych już od 1999 r. pisał z kolei Marian Ważny. Jego artykuł nie podaje dnia ani okoliczności pierwszego nabożeństwa. Datę 26 sierpnia 2001 r. przytaczamy więc za relacją Adama Łazara dotyczącą Mszy odpustowej.[15][17]
W relacji Jana Cieplickiego z 2026 r. uroczystość przypada już tradycyjnie na ostatnią niedzielę sierpnia. Dawny odpust Matki Bożej Częstochowskiej pozostał okazją do spotkania rozproszonych rodzin i ich potomków.[4]
Materialne ślady tej historii można odnaleźć również w zbiorach Regionalnej Izby Pamięci w Szkole Podstawowej w Mołodyczu, gdzie prezentowane są przedmioty pochodzące z miłkowskiej kaplicy.[11]
Źródła i fotografie
Opis oparto na relacjach opublikowanych w serwisie Miłków – zaginiona wieś oraz wskazanych poniżej zbiorach i opracowaniach. Daty przybliżone i informacje pochodzące ze wspomnień zaznaczono w tekście.
- Huta Miłkowska — kaplica hutników i miejscowa tradycja.Opracowanie na stronie Wojciecha Hołubka, za: Jan Kuca, Miłków. Niezapomniana wieś, Rzeszów 2024, s. 183–184, oraz Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II, 1881, s. 295, hasło „Dzików”, pkt 2. Informację o poświęceniu 24 sierpnia 1904 r. przytoczono za tym opracowaniem.
- Biblioteka Narodowa / Polona, „Drewniana kaplica w Miłkowie”, sygn. F.7532/II.Datowanie katalogowe: ok. 1901 r.; autor nieustalony, domena publiczna. Fotografia i metadane są również dostępne w dziale Stare zdjęcia.
- Wspomnienia Jana Buczki i Anieli Uszkowskiej.Relacja Jana Buczki z lipca 2002 r. oraz wspomnienia Anieli Uszkowskiej z Futor. Zapisał i opublikował Wojciech Hołubek.
- Jan Cieplicki, „Koniec sierpnia — wszystkie drogi wiodą do Miłkowa”, 25 sierpnia 2026 r.Relacja o powojennej tradycji modlitwy. Archiwalne zdjęcie kaplicy przechował i przekazał Franciszek Purgal; materiał pochodzi z archiwum postów udostępnionego do publikacji na stronie.
- K. Kopaczek, „1630–1941–2007 w 66 rocznicę zniszczenia Miłkowa”, serwis Gminy Oleszyce, 5 listopada 2007 r.Informacje o nowej kaplicy z 1936 r., jej wezwaniu i odpuście 26 sierpnia.
- Jan Cieplicki, „Sierpień — miesiąc ważny dla Miłkowa”, 8 sierpnia 2026 r.Wzmianka o poświęceniu kaplicy w 1936 r. i jej przeniesieniu do Podhorzec. Reprodukcję fotografii z Podhorzec udostępnił Józef Zawitkowski.
- Ks. Józef Tadeusz Mroczkowski, wspomnienia obejmujące lata 1939–1947.„Jarosławski Kwartalnik Armii Krajowej”, nr 17, Jarosław 1995; tekst i nota biograficzna udostępnione na stronie Miłkowa.
- Cerkiewnik, karta nr 781: Podhorce, kościół drewniany.Karta powołuje się na Jana Góraka, Kościoły drewniane Zamojszczyzny, s. 72–73. Opis wykorzystania przewiezionej kaplicy przy wznoszeniu kościoła w Podhorcach.
- Gmina Werbkowice, „Podhorce”, 30 listopada 2016 r.Za: Ewa Niedźwiedź, Józef Niedźwiedź, Józef Siudak, Dzieje miejscowości gminy Werbkowice, powiat hrubieszowski. Budowa w latach 1953–1957 i poświęcenie 22 grudnia 1957 r.
- Nadleśnictwo Oleszyce, „Miłków — pamięć o zaginionej wsi wciąż żywa”, 26 listopada 2019 r.Opracowali: Stanisław Zagrobelny, Nina Hamułka, Rafał Morawski. Opieka służebniczek starowiejskich nad kaplicą, spotkanie w 2000 r. i patronka przedwojennej świątyni.
- Znaleziska — Regionalna Izba Pamięci w Mołodyczu.Opis pamiątek i dokumentacja fotograficzna Wojciecha Hołubka z 2026 r.
- Wikipedia, „Kościół św. Stanisława Biskupa Męczennika w Podhorcach”.Opis architektury kościoła i jego wnętrza.
- Wikimedia Commons, kategoria „Church in Podhorce”.Cztery fotografie z 2 kwietnia 2016 r. — autorzy: Roch Mściwój i Loraine, licencja CC BY-SA 4.0. Bezpośrednie odnośniki do stron poszczególnych plików i autorów znajdują się w podpisach galerii.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, Warszawa 1881, s. 295.Hasło „Dzików”, pkt 2. Cytat o drewnianej kaplicy przy fabryce szkła w Hucie Miłkowskiej. Tekst historyczny w domenie publicznej; transkrypcja w Wikisource.
- Marian Ważny, „Miłków — zaginiona wieś”, „Kresowiak Galicyjski”, nr 9 (238), wrzesień 2016, s. 10. PDF ↗Skan numeru udostępniony w serwisie Gminy Cieszanów. Opis opieki sióstr nad kaplicą, pomocy „Mateczki” mieszkańcom i uroczyska noszącego jej przydomek; wzmianka o mszach przy krzyżu od 1999 r.
- Stanisław Zagrobelny, „Odpust w Miłkowie”, „Kurier Lubaczowski”, nr 47, październik/listopad 2016. PDF ↗Artykuł na skanach 9–10 numeru (na stronach wydrukowano numery 8 i 10). Relacja współorganizatora spotkania w 2000 r.; fotografia dawnej miłkowskiej kaplicy w Podhorcach.
- Adam Łazar, „Pamięć i modlitwa”, „Niedziela zamojsko-lubaczowska”, nr 37/2024, s. VI, publikacja internetowa 10 września 2024 r.Daty: spotkanie 16 stycznia 2000 r., poświęcenie tablicy 21 stycznia 2001 r. i Msza odpustowa 26 sierpnia 2001 r.
- Wojciech Hołubek, fotografie miejsca po kaplicy rzymskokatolickiej, maj 2023 r.Osiem fotografii autora strony: dojście do placu, otoczenie, drewniany krzyż i tabliczka datowana na sierpień 2012 r. Napis przytoczono z fotografii tabliczki.
- Program ochrony przyrody dla Nadleśnictwa Oleszyce, stan na 1 stycznia 2017 r., Przemyśl 2017, s. 74. PDF ↗Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej, Oddział w Przemyślu. Wykaz obiektów kulturowych, poz. 22: drewniany krzyż po kaplicy rzymskokatolickiej, Leśnictwo Stare Sioło, pododdział 256a.
- Schematismus Archidioecesis Leopoliensis Ritus Latini, Lwów 1936, s. 127–128. Biblioteka Cyfrowa KUL ↗Wpis parafii Oleszyce: Miłków, 11,7 km, 281 wiernych obrządku łacińskiego (s. 127); drewniana kaplica, zapis „1892 bd.” i Msza raz w miesiącu (s. 128). Skany w przeglądarce DjVu: 133–134. Reprodukcje fragmentów, bez retuszu treści.
- GUS, Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XIII: Województwo lwowskie, Warszawa 1924, s. 7. PDF ↗Powiat Cieszanów. Wyniki spisu z 30 września 1921 r.: gmina Miłków — poz. 37; obszar dworski Miłków — poz. 28. Podlaska Biblioteka Cyfrowa, skan 21; druk historyczny w domenie publicznej.
- Schematismus Archidioecesis Leopoliensis Ritus Latini, Lwów 1939, s. 76 i 125. PDF ↗Ks. Józef Mroczkowski przy parafii Oleszyce oraz w wykazie katechetów. Podlaska Biblioteka Cyfrowa, sygn. J 114006; skany 39 i 63, domena publiczna.
- Catalogus universi venerabilis cleri saecularis et regularis Archidioecesis Leopoliensis rit. lat., Lwów 1894, s. 91 i 206. Biblioteka Cyfrowa KUL ↗Kaplica drewniana poświęcona w 1892 r., Msza kilka razy w roku oraz ochronka pod kierownictwem służebniczek — s. 91. Imienny wykaz sióstr domu w Miłkowie — s. 206. Skany 48 i 106 (po dwie strony druku). Reprodukcje w domenie publicznej.
- Catalogus universi venerabilis cleri saecularis et regularis Archidioecesis Leopoliensis rit. lat., Lwów 1904, s. 113 i 242. Biblioteka Cyfrowa KUL ↗Powtórzony zapis o kaplicy poświęconej w 1892 r. i ochronce — s. 113; dom służebniczek w Miłkowie, poz. 38 — s. 242. Skany 113 i 242; domena publiczna.
- Catalogus universi venerabilis cleri saecularis et regularis Archidioecesis Leopoliensis rit. lat., Lwów 1891, s. 88–89 i 196. Biblioteka Cyfrowa KUL ↗Opis parafii Oleszyce: ochronka dla małych dzieci w Miłkowie — s. 89. Imienny wykaz sióstr: poz. 19 — s. 196. Skany 90–91 i 198; domena publiczna.
- WIG, Mapa taktyczna Polski: pas 48, słup 36, Lubaczów, Warszawa 1938, 1:100 000. Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa ↗Biblioteka Jagiellońska, sygn. M 37/3, identyfikator NDIGKART001701; domena publiczna. Wykorzystano wycinek skanu udostępnionego także w serwisie MapyWIG. Podkład pozostawiono bez retuszu, dodając współczesną warstwę opisową.
- OpenStreetMap — „Miejsce po dawnej kaplicy” ↗Węzeł 5733987821 (50,1885624°N, 22,8841621°E), sąsiadujący z węzłem drewnianego krzyża 9251392757. Porównano z cerkwiskiem (węzeł 5733987721) i układem drogi na mapie WIG. Dane © autorzy OpenStreetMap, ODbL, odczyt 24 października 2026 r. Oznaczenie wskazuje rejon; nie jest pomiarem granic ani identyfikacją osobnego znaku kaplicy na oryginalnym arkuszu.