Połosa

Połosa pochodzi od rosyjskiego słowa полоса, które znaczy „pas”, „smuga” albo „wydłużony pas terenu”. W opowieści o Miłkowie słowem tym określano sowiecki pas przygraniczny. Najdotkliwsze skutki miało wyznaczenie strefy o szerokości 800 metrów, z której usuwano mieszkańców i zabudowania.

Co oznaczała „połosa”?

Samo rosyjskie słowo полоса nie oznacza deportacji. Jest określeniem pasa lub smugi; dopiero w realiach granicy z lat 1939–1941 nabrało dla mieszkańców Miłkowa groźnego znaczenia. Po zajęciu tych terenów przez Związek Sowiecki granica z okupacją niemiecką przebiegała w pobliżu wsi. Nowe przepisy podporządkowały jej ochronie teren, na którym od pokoleń stały domy i gospodarstwa.

Historyk Tomasz Bereza opisał trzy ówczesne strefy graniczne: pasy szerokości 4 metrów, 800 metrów i 7,5 kilometra. Były to różne strefy jednego systemu kontroli. Dla zabudowy Miłkowa kluczowa była strefa 800 metrów. Zarządzenie o jej „oczyszczeniu” z gospodarstw wymuszało opuszczenie siedlisk; w szerszej strefie przygranicznej wprowadzono także obowiązek posiadania sowieckich dokumentów.

Wieś pod nadzorem

Jan Kuca opisuje, że wstęp na pas przygraniczny był zabroniony. Mieszkańców podzielono na tak zwane dziesiątki; wyznaczeni dziesiętnicy mieli codziennie meldować nawet o drobnych zmianach w swoich rewirach. Autor wspomina też o informatorach i prowokacjach wobec osób szukających drogi na drugą stronę granicy. Połosa oznaczała więc również nieustanną kontrolę życia wsi (Jan Kuca, s. 104).

Granica weszła między domy i pola

Władze sowieckie postanowiły usunąć z pasa przygranicznego gospodarstwa oraz budynki. W opracowaniu IPN Tomasz Bereza opisuje rozbieranie zabudowań pozostawionych w strefie, a także przenoszenie części domów poza jej granicę. Nadleśnictwo Oleszyce potwierdza, że zarządzenie zakazujące zabudowań mieszkalnych w odległości 800 metrów od granicy objęło również Miłków.

Jan Kuca podaje miejscowy wymiar tej decyzji: 26 gospodarstw położonych najbliżej granicy przeniesiono wraz z zapleczem gospodarczym i budowlanym w głąb Miłkowa. Był to dramatyczny etap poprzedzający wywiezienie mieszkańców całej wsi do Besarabii. Przeniesienie gospodarstwa w obrębie wsi i późniejsza deportacja były odrębnymi działaniami (Jan Kuca, s. 104–105).

W dalszym opisie ks. Mroczkowski wspominał osobne zasieki, pościnane drzewa, dzwonki i blaszki sygnalizacyjne oraz patrole. Jego relacja pokazuje, jak rygorystycznie strzeżono nowej granicy. Obok widocznych w terenie drutów istniała druga granica: linia, za którą nie wolno było dalej prowadzić zwykłego życia.

Sprzeciw mieszkańców

Pod koniec 1940 r. na zebraniach zwoływanych przez władze sowieckie mieszkańcy usłyszeli, że nakaz wyjazdu musi zostać wykonany. Według relacji Katarzyny Kozian przytoczonej przez Jana Kucę szczególnie wyraźnie zaprotestowali Tomasz i Jan Bednarzowie. Jan zwrócił uwagę na dorobek, który rodziny miały porzucić (Jan Kuca, s. 105).

Jan Kuca pisze, że Bednarzowie próbowali również uzyskać zapewnienie, iż mieszkańcy zostaną osiedleni razem i nadal będą tworzyć jedną wieś. Ich zabiegi łączy z późniejszym oskarżeniem o działalność kontrrewolucyjną i opisuje ich śmierć podczas likwidacji lwowskich więzień w 1941 r. (s. 105–106).

Od pasa granicznego do wysiedlenia wsi

1. Jesień 1939 r. Po podziale ziem II Rzeczypospolitej Miłków znalazł się przy granicy dwóch okupacji.
2. 29 stycznia i 2 marca 1940 r. Władze sowieckie zatwierdziły strefy graniczne i podjęły decyzję o usunięciu mieszkańców z 800-metrowego pasa.
3. 19–21 stycznia 1941 r. Wysiedlono mieszkańców Miłkowa; celem przymusowego wyjazdu była Besarabia.

Wyznaczenie połosy oraz deportacja całej wsi były kolejnymi, powiązanymi etapami polityki okupacyjnej. Zniszczenie lub przeniesienie domów w pasie granicznym nastąpiło wcześniej; styczniowy transport objął również ludzi, którzy nie mieszkali bezpośrednio przy granicy. Według Nadleśnictwa Oleszyce wieś wysiedlono w dniach 19–21 stycznia 1941 roku, w czasie silnego mrozu i śniegu.

W opracowaniu przytoczonym przez Jana Kucę początek akcji przesiedlenia Miłkowa i Uszkowiec datowano na 18 stycznia 1941 r. (s. 106). Nadleśnictwo Oleszyce podaje 19–21 stycznia jako dni wysiedlenia mieszkańców Miłkowa. Pierwsze źródło wskazuje początek akcji, drugie opisuje jej kilkudniowy przebieg.

Jan Kuca przytacza przejmujący opis ks. Józefa Mroczkowskiego: w ciągu trzech dni ludzi i inwentarz przewożono podwodami do stacji kolejowej w Oleszycach. Przy silnym mrozie sanie stały godzinami w kolejce do załadunku, a mieszkańców umieszczano w zimnych wagonach. Autor cytuje także list nauczycieli miłkowskiej szkoły, Kazimiery i Rudolfa Grinów, napisany już z Besarabii. Opisali w nim dwunastodniową podróż w wagonie, którym jechało około czterdziestu osób (Jan Kuca, s. 107–108).

Jan Kuca zatytułował ten fragment swojej książki Miłków. Niezapomniana wieś „Złowieszcze słowa: »połosa«, »deportacja«” (s. 104). Połosa była nazwą pasa ziemi; dla mieszkańców stała się początkiem utraty domu, a potem całej wsi.